نسبت فقه و سیاست در مشروطه (با تاکید بر اندیشه آیت الله آخوند خراسانی و شیخ فضل الله نوری)

در این پژوهش، نسبت فقه و سیاست در مشروطه با تأکید بر اندیشه آخوندخراسانی و شیخ فضل الله نوری مورد بررسی قرارگرفته است. با وجود اشتراک در مبانی فقهی، آخوندخراسانی و شیخ فضل الله نوری، واکنشی متفاوت نسبت به فقه و سیاست ازخود نشان دادند. آخوندخراسانی با (رویکرد حداقلی فقهی) موافق با مفاهیم جدید (آزادی، مساوات، مجلس، قانون اساسی) بر تحریم سلطنت به عنوان جور مطلق به وجوب مشروطه و شر کمتر قائل بود. در حالی که شیخ فضل الله نوری با (رویکرد حداکثری فقهی) مخالف با مفاهیم جدید (آزادی، مساوات، مجلس، قانون اساسی) از مشروطه مشروعه بحث می‌کند. روش تحقیق در این پژوهش، روش کتابخانه‌ای است که تلاش شده از روش مقایسه‌ای و تطبیقی، با توجّه به داده‌های اسنادی به نتیجه مورد نظر دست یابیم. آخوندخراسانی، تشکیل حکومت اسلامی را منوط به حضور امام غایب(عج) می‌داند و همه حکومت‌ها را در زمان غیبت غاصب و نامشروع معرفی می‌کند. در مورد حکومت نیز اعتقاد داشت، حکومت از آن مردم است و آن‌ها هستند که با احساس مسئولیّت باید حکومت را از خود بدانند و موضوع حقِ جمهور را به میان کشید. دلیل انتخاب مشروطه از نظر ایشان این است که از خودکامگی و ستمگری حُکّام جور با تکیه بر قانون مصوّب عقلای ملت می‌توان جلوگیری کرد. به تعبیر فقهی وجوب مشروطیت از باب دفع اَفسد به فاسد است. برخورد آخوندخراسانی با مفاهیم وارد شده در مشروطه (آزادی، مساوات، تفکیک قوا، مجلس، قانون اساسی…) کاملاً انعطاف‌آمیز بود. آخوندخراسانی در تحوّلات مشروطه با دادن حُکم و نامه‌نگاری به مجامع بین‌المللی، دولت‌های کشورهای مختلف و سفرای آن‌ها در پی دادخواهی از آن‌ها بود و این نشان دهنده‌ی دیپلماسی و شناخت ایشان از اوضاع سیاسی و جوامع بین‌الملل است. در واقع ایشان معتقد بود با این که مشروطه یک نظام غربی است و بی‌هیچ وجه نمی‌توان عنوان حکومت اسلامی و مشروعه روی آن گذاشت اما دارای ظرفیتی است که می‌توان از آن برای اجرای اَحکام و قوانین اسلامی بهره برد. شیخ فضل الله نیز عقیده دارد مجتهدان در زمان غیبت امام(عج) ولایت را در دست باید داشته باشند. در مورد سلطنت و شاه می‌آورد همین که شاه رعایت ظواهر شریعت را بکند و حامی فقها باشد و بتوان او را عادل نامید کافی است. شیخ فضل الله در تلاش بود تا نشان دهد قانونی که بر اساس روشِ غربی باشد در جامعه اسلامی ایران کاربردی ندارد و باعث انحراف مشروطه می‌شود. نظرات شیخ فضل الله مبتنی بر جهان‌بینی خاص ایشان است. مبنای فقهی‌ای که شیخ فضل الله در نظر می‌گیرد مطابق با شریعت اسلام است و از دیدگاه‌های اصولی خود در مشروطه دست برنمی‌دارد. در دوره مشروطه شیخ فضل الله به عنوان یک مصلح عمل می‌کند.
واژه های کلیدی: اندیشه، اندیشه سیاسی، اندیشه آیت الله آخوند خراسانی، اندیشه شیخ فضل الله نوری، سیاست، فقه، فقه سیاسی، مشروطه.