وضعیت حقوقی جنین ناشی از لقاح خارج رحمی (IVF)

روش‌های کمکی درمان ناباروری، شامل روش‌هایی است که به موجب آن، جنین در محیط آزمایشگاه ایجاد شده و خانواده‌های نابارور از این طریق می‌توانند صاحب فرزند گردند. تشکیل جنین در محیط آزمایشگاه نیز ممکن است با گامت زوجین بوده و یا اسپرم یا تخمک و یا هر دو متعلق به شخص یا اشخاص ثالث باشد. علیرغم امکان انجام این شیوه‌های درمانی از منظر علمی ، توجه به مسائل فقهی و حقوقی این شیوه اجتناب ناپذیر است. این روش‌های درمانی دیر زمانی نیست که در کشور ما اجرا می‌شود و از این رو بحث‌های تفصیلی به مثابه سایر ابواب فقهی در مورد آن ها وجود ندارد. چالش‌های حقوقی که در این زمینه می‌تواند مطرح گردد عبارتست از مشروعیت این شیوه‌های درمانی و همچنین احکام وضعی و حقوق جنین و طفلی که از این شیوه به دنیا می‌آید. به نظر می‌رسد برخی از شیوه‌های تشکیل جنین آزمایشگاهی مانند تلقیح تخمک با اسپرم همسر، مشروع و برخی دیگر مانند اهدای اسپرم و اهدای تخمک نامشروع است. همچنین برخی احکام وضعی در باب جنین آزمایشگاهی به مانند احکام مترتب بر جنین طبیعی است و در برخی احکام وضعی دیگر نظیر حضانت، نفقه و امثالهم تفاوت‌های اساسی وجود دارد. در باب تلقیح تخمک زن با اسپرم شوهر تقریباً همه‌ی فقها قائل به جواز شده و نظر مخالفی در این زمینه یافت نمی‌شود. در زمینه‌ی تلقیح تخمک با اسپرم بیگانه (اهدای اسپرم) و یا تلقیح اسپرم با تخمک بیگانه(اهدای تخمک) دو نظر کلی وجود دارد که عده‌ای از فقها قائل به جواز و عده‌ای دیگر قائل به حرمت شده‌اند. نگارنده با استناد به حکم قرآنی حفاظت از دماء و فروج و همچنین اصل احتیاط و حفظ نسب و نظم عمومی و ادله‌ای از این دست نظر به حرمت را ارجح می‌داند. در باب اهدای جنین نیز قانونگذار خود ورود پیدا کرده و تلقیح اسپرم و تخمک زوجین قانونی و انتقال آن به رحم زن دیگر را مجاز می‌داند. در باب نسب این اطفال نیز باید گفت مطابق نظر اکثریت فقها و قواعد حقوقی، طفل در هر یک از فروض فوق ملحق به صاحبان اسپرم و تخمک می‌باشد. اما در باب سایر احکام وضعی مانند حضانت، ولایت و غیره اختلاف نظر اساسی وجود دارد که در این پژوهش، موضوعات فوق به تفصیل مورد بررسی قرار می‌گیرد.
واژه های کلیدی: اسپرم، تخمک، جنین، مشروعیت، نسب، حضانت.