عقل و بنای عقلا در فقه جزایی و حقوق کیفری

عنصر عقل و بنای عقلا در فقه و حقوق جزا جزء منابعی است که از گذشته تاکنون موردتوجه دانشمندان بوده است به‌گونه‌ای که در ابواب مختلف جزایی مانند باب قصاص، حدود، تعزیرات و دیات از دلیل عقلی و بنای عقلا بهره فراوانی برده‌اند. مفاد قاعده کُلُّ ما حَکَمَ بِهِ الْعَقْلُ حَکَمَ بِهِ الشَّرْعُ وَ کُلُّ ما حَکَمَ بِهِ الشَّرْعُ حَکَمَ بِهِ الْعَقْلُ اشاره به این نکته مهم دارد که مقررات اسلام ازجمله مقررات جزایی خارج از دسترس عقل نبوده بلکه بر اساس یک سلسله مصالح و مفاسدی در زندگی بشر است که ازنظر عقل قابل‌مطالعه است در غیر این صورت محال بود که عقل در ردیف شرع قرار بگیرد. با توجه به این که استنباط احکام و مقررات جزایی اسلام، غیرقابل فهم برای عقل نیست لذا در این تحقیق درصدد بیان اثبات تأثیرگذاری و کیفیت بهره‌برداری از دلیل عقلی و بنای عقلا در راستای استنباط احکام جزایی در فقه می باشیم. عقل با توجه به‌قاعده درأ، اصالت البرائه و ادله عقلی دیگر اغلب شرایط و احکام مقرره در این حوزه را تأیید کرده و زیان‌های فردی و اجتماعی ارتکاب جرائم را درک می‌کند. بنای عقلا نیز یکی از پایه‌های استدلال در مباحث جزایی به شمار می‌آید. استقرا نشان می‌دهد مجازات‌های اسلامی از قبیل حدود، قصاص و تعزایرت، قبل از اسلام و در عصر پیامبر(ص)و ائمه(ع)بین عقلا عالم رایج بوده است، اسلام ضمن ضابطه‌مند کردن مجازاتهای موجود، آنها را تأیید و امضا کرده است. واضح است اگر رواج و شیوعی نبود چیزی بنام حکم امضایی هم وجود نداشت. بنابراین ابواب جزایی نه‌تنها تعارضی با سیره عقلا ندارد بلکه تشریع قصاص، حدود، تعزیرات و دیات با اصولِ موردپذیرش عقلای عالم کاملاً تطابق دارد، اصولی مانند اصل عدالت، اصل شخصی بودن مجازات‌ها، اصل انسانی کردن مجازات‌ها، اصل کیفر زدایی و اصل تناسب بین جرم و مجازات. براین اساس شبهات وارده نسبت به مقررات جزایی اسلام – که این دستورات را درتعارض با دلیل عقل و بنای عقلا، خشن، مخالف کرامت انسانی و عدم انطباق بازمان تلقی کرده‌اند- وارد نبوده و ناشی از ناآگاهی درباره فلسفه بسیار باعظمت احکام مقرره در حوزه جزایی می‌باشد.این رساله به روش توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به منابع کتابخانه ای به نگارش در آمده است.
واژه های کلیدی: فقه جزایی، حقوق کیفری، دلیل عقلی، بنای عقلا.