ترسیم نظام اجتماعی مبتنی بر آراء شهید صدر با تاکید بر نظریه استخلاف

مشکل اساسی بشر از دیرباز تا به امروز نیافتن نظام اجتماعی اصلح است. مکاتب مختلفی با مبانی خاص به خود، برای حل این مشکل، نظام‌های متفاوتی را برای بشر ترسیم کرده اند. بر اساس آراء و نظریه استخلاف شهید صدر چه نوع نظام اجتماعی ترسیم می‌شود. سوالی است که این نوشتار با روش‌های تحلیل مضمون، تفسسیری- استنطاقی و تحلیلی- استنباطی و با تتبع آثار جامعه شناسان، متفکران اجتماعی و به خصوص آثار ارزشمند شهید صدر، در صدد جواب آن می-باشد. بر اساس آراء و نظریه اجتماعی شهید صدر، هر جامعه از سه عنصر تشکیل می‌شود: طبیعت، انسان و رابطه. ماهیت عنصر سوم است که مابه الامتیاز ماهیت جوامع بشری از یکدیگر است. قرآن کریم، ماهیت تکوینی این رابطه را استخلاف قلمداد می‌کند؛ که بر اساس آن، انسان به عنوان جانشین و امین الهی پا بر زمین گذاشته است. از این روی شاکله کلی نظام اجتماعی استخلافی و اصلح این است، که در همه روابط اجتماعی در هر سطح کلان، متوسط و خُرد، در همه رابطه‌های طولی و عرضی انسان با خدا، خود، دیگران و طبیعت، روح استخلافی وجود دارد. مکاتب غیر استخلافی، اصلا به مشکل اساسی بشر پی‌نبرده اند، و تنها دین اسلام است که آن را به صورت حقیقی، در دو مرحله به گونه ای حل کرده است، که با طبع انسانی سازگار است. مرحله اول مرحله بینش است، و بجای آن که انسان موجود را به انسان دیگر عوض کند و حب ذات را که بر اساس آن برای رفع نیازهای خویش پا به زندگی اجتماعی گذاشته است، از او بگیرد؛ و حب اجتماع را جایگزین آن کند؛ دیدِ آن را نسبت به زندگی عوض کرده است. زاویه دید او را از محدود و مادی به وسیع و معنوی تبدیل کرده است. از این طریق نظام اجتماعی را به‌گونه ای طراحی کرده است که جایگاه واقعی اشخاص و تفسیر واقعی حیات بشر، باقی و محفوظ می‌ماند. تلاش وی برای اقامه یک جامعه صالح، بلا عوض و بلا اجر نمی‌ماند؛ بلکه این مشارکت به بالا ترین اجر تبدیل شده به حساب شخصی او واریز می‌گردد. در این تفسیر واقعی از حیات، مسئله جامعه مسئله فرد هم است. برعکسِ فهم مادی حیات، که انسان فراتر از میدان حیات محدودِ شخصی و مادی نمی‌تواند ببیند. مرحله‌ی دوم هماهنگ ساختن دو معیار مادی و معنوی و شخصی و اجتماعی، در تربیت خاصِ اخلاقی خلاصه می‌شود. اگر انسان به‌حال خود گذاشته شود، گرایش‌های مادی بر او غلبه می‌کند؛ و گرایش‌های معنوی و استعدادهای آن، در نفس انسان به‌عنوان یک خزانه مخفی می‌مانند. لذا از طریق راهبران معصوم و نمایندگان الهی نیاز به تربیت اخلاقی مستمر دارد. خط خلافت او از طریق خط شهادت انبیاء تربیت شده به بالاترین مقام خلافت الهی می‌رسد؛ و شاکله وی چنان متخلق به اخلاق الهی گردد که در همه روابط اجتماعی، مظهر و جانشین اخلاق وی می‌شود؛ و خدا گونه عمل می کند. از طریق خط خلافت در زمان غیبت معصوم(عج)، با اشراف فقیه جامع الشرایط بر همه ابعاد، اجزاء و سطوح خرد، متوسط و کلان نظام اجتماعی اسلام، سعادت حیات اجتماعی بشر تضمین می‌گردد.
واژه های کلیدی: نظام، نظریه، اجتماعی، فردی، شخصی، شهید صدر، استخلاف، شاکله، کنش، گروه، نهاد، جامعه، اسلام، قرآن.