بررسی نقش قواعد اتلاف و تسبیب در مسئولیت مدنی زیست محیطی (فایل منبع موجود نیست)

محیط زیست و مسائل پیرامون آن همچون آلودگی و تخریب محیط زیست و خسارات ناشی از آن یکی از موضوعات مهم در جوامع شهری و صنعتی به شمار می رود. ضرورت و اهمیت توجه به محیط زیست مورد توجه اسلام و نظام های حقوقی می باشد. خداوند در همه مباحث مربوط به عالم، جهان و انسان ها و موجودات دیگر از جمله رابطه خدا و انسان، آیین مشخص و مرتبط به خود را قرار داده است. در مورد محیط زیست (آب، خاک، آلودگی، پاکی و نظافت، طوفان و باد و آتش سوزی) در آیات و احادیث و… آیین هایی وجود دارد. بنا به قاعده اتلاف از بین بردن مال دیگری به طور کامل یا به طور ناقص و جزئی، خواسته و نا خواسته، غرض و عدم قرض نسبت به مسئولیت مدنی نابود کننده تفاوتی ایجاد نمی کند. طبق ماده 328 قانون مدنی هرکس مال غیر را از بین ببرد ضامن آن است و باید مانند یا بهاء آن را بدهد، اعم از اینکه از روی خواسته یا نا خواسته و اعم از اینکه مشابه باشد یا منافع. اتلاف بر 2 نوع است: اتلاف حقیقی: اصل مال از بین می رود. اتلاف حکمی: اصل مال از بین نمی رود بلکه از ارزش میافتد. و همچنین در قاعده تسبیب وارد کردن آسیب و ضرر به مال دیگری بر اثر قصور و سهل انگاری و تغافل و بی احتیاطی. طبق ماده 331 قانون مدنی هرکس باعث از بین رفتن مالی بشود باید مانند یا بهاء آن را بدهد و اگر باعث نقصان یا خرابی آن شده باشد باید از عهده کاهش قیمت آن برآید. در اتلاف انجام دادن یا انجام ندادن فرد، بطور مستقیم و بدون واسطه باعث از بین رفتن مال می شود، در حالی که در تسبیب انجام دادن یا انجام ندادن فرد، به واسطه کار و حادثه ای باعث از بین رفتن مال می شود. فقیهان در موارد مختلف جهت تایید ضمان و مسئولیت مدنی به قاعده اتلاف متوسل شدندکه در واقع بر این امر دلالت می کندکه اموال، و ابرو وحیثیت و جان مسلمان قابل احترام بوده و نمی توان به آن زیان و خدشه ای وارد کرد، بر قواعد اتلاف اشاره دارد. از جمله روایتی از حضرت علی علیه السلام در مورد مسئولیت کسانی که به عناصر محیط زیست لطمه و خسارت وارد می کنند روایتی رسیده است که حضرت در مورد کسی که حیوانی را بی جهت به هلاکت برساند، یا درختی را قطع ، یا کشتزار ی را از بین ببرد، یا خانه ای را خراب کند، یا چاه آب یا جویباری را از بین ببرد، حکم فرمود که: باید بهاء هرچه را که خراب کرده و از بین برده است بپردازد و درصورتی که کردار او به عمد بوده باشد، باید تعزیر هم بشود؛ ولی اگرکردار او اشتباهی بوده و قصدی در کار نباشد فقط باید خسارت پرداخت کند و حبس و مجازات ندارد و اگر حیوانی را معیوب کند باید تفاوت قیمت آن را پرداخت کند. لذا از حکم حضرت دو نکته حاصل می شود: یکی این که خراب کردن و از بین بردن به عمد محیط زیست، علاوه بر مسئولیت مدنی، مسئولیت کیفری را نیز در بردارد. نکته دیگر، دامنه قاعده اتلاف نسبت به خواسته و نا خواسته است؛ یعنی از این جهت حکم وضعی ضمانت مختص به حالت عمد نیست وحاوی موارد شبه عمد و اشتباه هم می شود. از این رو، شخصی که با کردار خود باعث از بین رفتن مال دیگری شده، متعهد و مجبور به جبران خسارت وارده شده است، جدا از این که با علم و اطلاع و دانسته و عمدا ًاین طور کرده باشد یا بدون قصد، کردار او چنین نتیجه ای را داشته باشد. با توجه به اینکه محیط زیست برای حیات انسان ها و سایر موجودات و مخلوقات بسیار اهمیت دارد و در چندین سال اخیر بسیار دچار آسیب های جدی و جزئی شده، که بسیاری از این آسیب ها و تخریب ها به واسطه فعالیت های انسان که خواسته یا نا خواسته می باشد انجام گرفته است. لذا درصورتی که اشخاص یا نهاد ها و سازمان های مسئول در اثر عدم اقدام به موقع، باعث ورود خسارت به محیط زیست گردد، براساس این قاعده مسئولیت جبران خسارت بر عهده مسبَّب خواهد بود . همچنین افرادی که در استفاده از منابع زیست محیطی ملاحظات لازم را نکرده باشند و یا با استفاده بیش از حد از ذخایر زیست محیطی، زمینه های ورود خسارت به محیط زیست را ایحاد کنند، بر طبق این قاعده، مسئول جبران خسارات وارده می باشند. قواعد اتلاف و تسبیب تنها نظاره گر خسارت به اموال و حقوق خصوصی افراد نیست، لیکن این قواعد نسبت به خسارت به حقوق و اموال عمومی نیز قابل مطابقت می باشد. بدین سبب ، از آن جا که منابع و عناصر زیست محیطی اغلب در دسته دارایی و ثروت های عمومی قرار می گیرد، وارد کردن خسارت به این اموال و آلوده کردن محیط زیست، وارد کنند ضرر را در خصوص قاعده اتلاف و تسبیب متعهد خواهد ساخت. زیرا موضوع حفظ محیط زیست، برای قانون گذاران و سایر کشورها از اهمیت زیادی برخوردار است. از این رو، برای جلوگیری از اتلاف و تسبیب محیط زیست و جبران خسارت آن نقش دو قاعده اتلاف و تسبیب در مسئولیت مدنی زیست محیطی مورد بحث و بررسی قرار می گیرد و هدف از این مطالعه، بررسی نقش دو قاعده اتلاف و تسبیب در مسائل مربوط به محیط زیست در چارچوب مبانی مسئولیت مدنی زیست محیطی می باشد. از این رو مسائل و فرضیه ها بررسی خواهد شد تا با مطالعه تطبیقی و اعمال قواعد اتلاف و تسبیب به نتایج مفیدی در این زمینه دست یافت.
واژه های کلیدی: اتلاف، تسبیب، مسئولیت مدنی، محیط زیست، خسارت.