بررسی مسئله خلافت الهی انسان از دیدگاه شهید سید محمد باقر صدر

مسأله «خلافت الهی انسان» با خاستگاهی قرآنی، بیانگر رابطه‌ای خاص میان خالق هستی و انسان است؛ خداوند فلسفه آفرینش انسان را با مفهوم خلافت، معنا بخشیده و از این روست که فعل خود را مبارک و خود را احسن الخالقین می‌نامد. پرداختن به این موضوع و تعمق و تفکر در ابعاد مختلف آن، می‌تواند اصیل‌ترین تلاش درون‌دینی در حوزه ‌انسان‌شناسی باشد. شهید صدر از جمله متفکرینی است که با موضعی متفاوت اما کاربردی، به مقوله خلافت پرداخته و در تلاش پیگیر برای تصویر انسانِ مختار در مقام خلیفه‌اللهی است. از این جهت ضرورت آشنایی با ‌انسان‌شناسی شیعی بر اساس مفهوم خلافت، ما را بر آن داشت تا با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تبیین نظریه شهید صدر در باب خلافت الهی انسان به بررسی ابعاد مختلف اعتقادی و نتایج این نظریه در زندگی فردی و اجتماعی بشر از دیدگاه ایشان بپردازیم. انسان از یک سو هدفمندی جهان و از طرفی دیگر، اختیار خود و تضاد و تزاحم همیشگی با نیروهای اطرافش را وجدان می‌کند و در پی حل این تعارض همیشگی است. شناخت نیروهای متزاحم در متن هستی و نظام خلقت و علت و منشا آن‌ها، به‌طور قطع نقش مهمی در خودشناسی و جهان‌بینی انسان خواهد داشت. به ویژه آنکه شناخت این نیروها به سنت و قانونی هدفمند ختم شود که همچون سایر پدیده‌های هستی، نیازمند علل و مقدمات خاص خود است. شهید صدر وجود این قوانین تکوینی را از منظر قرآن به رسمیت شناخته و «خلافت الهی انسان» را در زمره این قوانین هدفمند معرفی می‌کند که در چالش و تعارض دائمی با اراده انسان است؛ از نظر او سنت خلافت، حرکتی توقف ناپذیر به سوی وجود مطلق خدواند است که از خلقت انسان آغاز شده و برای تحقق، نیازمند هدایت خاص الهی در قامت انبیاء و امامان و سپس مرجعیت شیعه است. هدف از این قانون تکوینی نیز به‌ فعلیت رساندن استعدادهای الهی انسان در اداره خود و ماسوی الله و در نتیجه تحقق حاکمیت خدا بر زمین در سایه تعالیم وحی است؛ همچنان‌که تخلق به اخلاق الهی و رهایی از هوای نفس، در مقیاس فردی و اجتماعی و اقدام جهت برقراری نظم الهی در هستی و تشکیل جامعه توحیدی بر اساس تعالیم انبیاء، از آثار بازگشت انسان به مسیر فطرت الهی و تحقق خلافت الهی انسان است. از این رهگذر نظریه خلافت، به‌ حکم عقل و تمدن بشری بر ضرورت تشکیل حکومت دینی تاکید دارد و حکومت دینی را مقدمه‌ای برای تحقق خلافت انسان و مقوله‌ای وحیانی می‌داند.
واژه های کلیدی: انسان، خلافت الهی انسان، حاکمیت خدا، سید محمد باقر صدر(ره).