بررسی اندیشه ی سیاسی فقهای معاصر نجف اشرف: واکاوی نسبت فقه و سیاست

نوشته پیش‌رو به بازخوانی مفاهیم و مبادی اندیشه سیاسی فقیهان شیعی در دوره معاصر می‌پردازد. برای فراهم شدن امکان شناسایی و فهم عناصر اندیشه‌ای فقیهان در این دوره باید سیر تاریخی این اندیشه‌ها بازیابی شود تا گذرگاه‌های مفهومی و تحولات معنایی این اندیشه‌ها کشف شود. خوانش زمینه‌‌هایی که بر بستر آنها فهم سیاسی فقیهان شکل یافته است برای تفسیر اجزای اندیشه و مقاصد متن‌های آنان ضروری است. برای این بازخوانی از روش هرمنوتیکی کوئنتین اسکینر بهره برده‌ایم. این روش مبتنی بر فهم متن‌ها بر اساس در نظر گرفتن آنان به عنوان کنش گفتاری قصد شده است و با بازخوانی زمینه‌ فرهنگی و بستر زبانی شکل‌یابی آن متن در پی کشف مقصود نویسنده متن است. وقتی سخن از اندیشه سیاسی است، بحث از نظریه ای در باب دولت در میان است و از جهت دیگر زمانی که اندیشه فقیهان موضوع بحث است، فقه به عنوان دانشی مرتبط با مسلمانان و نهاد فقاهت به عنوان یکی از نهادهای جامعه مسلمانان عنصری تعیین کننده برای بحث مورد نظر خواهد بود. در این پژوهش به اندیشه دولت در اسلام از ابتدای تأسیس آن تا زمان برپایی دولت مشروطه پرداخته‌ایم و نظریه‌هایی که پشتوانه این دولت در طول تاریخ بوده‌اند، توضیح مفهومی داده شده‌اند. این نظریه‌ها به صورت کلی به سه دوره تاریخی تقسیم‌ شده‌اند: دوره تأسیس دولت در صدر اسلام؛ دوره دوم از آغاز دولت استیلا تا دوره معاصر که با انحطاط نظری و عملی دولت استیلا و مشروطه‌سازی دولت همراه بود. فقه شیعی که در حاشیه دولت خلافت و در شرایط تقیّه تأسیس شد، به تدوین نظریه‌ای پرداخت که کنش سیاسی شیعیان در دوره غیبت را بر اساس اعتقاد به جائر بودن حاکمان و همکاری با او را مشروط به اقامه عدالت، اجرای شریعت و… تنظیم می‌نمود. دو روایت متفاوت از فقه‌التقیه وجود داشت. برخی قائل به نیابت فقیهان در امور عامه و عهده‌داری دولت از جانب امام غایب بود و روایت دیگر مشروعیت دولت در دوره غیبت را ناممکن می‌پنداشت. در دولت صفویه فقه شیعی فقه‌الدوله استیلاء را بازتولید نمود. این سه گروه از نظریه‌های فقیهان شیعی در میانه انقلاب مشروطه نزاعی را میان اندیشه قدیم و جدید دولت رقم زدند. فقه‌التقیه به طرفداری از مشروطه و فقه‌الدوله قدیم حامی استبداد بود. برای کشف اندیشه سیاسی فقیهان دوره معاصر توضیح عناصر و مفروضات این سه نظریه ضروری است.
واژه های کلیدی: فقه، مشروطیت، فقه سیاسی، دولت مدرن، اندیشه سیاسی، هرمنوتیک.