بازاندیشی در ابعاد فقهی و حقوقی قتل فرزند توسط پدر

یکی از شرایطی که مشهور فقهای امامیه و نیز فقهای عامه در اجرای حکم قصاص بر آن اتفاق‌نظر دارند، انتفای ابوت می‌باشد که قانون مجازات اسلامی ایران نیز در ماده 301 آن را پذیرفته است. به این ترتیب اگر پدری فرزند خود را بکشد به رغم احراز عمدی بودن جنایت، پدر قصاص نخواهد شد. موافقان شرط انتفای ابوت به شیوه سلف سابق فقهای متقدم، جهت توجیه نظر خود به کتاب، سنت، اجماع و عقل استدلال کرده‌اند و برخی دیگر از آنان در اثبات این شرط به دلایل دیگر از جمله حرمت پدری و شبهه فقدان عنصر روانی در قتل به سبب علقه خونی و رابطه عاطفی پدرانه و حق تأدیب و تنبیه فرزند استناد جسته‌اند. در همین راستا پایان نامه حاضر با روش توصیفی و تحلیلی به بازاندیشی در ابعاد فقهی و حقوقی قتل فرزند توسط پدر پرداخته است. نتایج حاکی از آن است که ادله و مستندات موافقان شرط انتفای ابوت در قصاص از جهاتی چند مورد ایراد قرار گرفته؛ لکن به نظر نگارنده، علاوه بر این نکته که نمی‌توان از ظهور بیش از دوازده روایت در مسأله‌ای که مورد اتفاق همه‌ی امامیه و اکثر قریب به اتفاق مسلمین است، دست برداشت، حتی اگر ادله طرفداران شرط انتفای ابوت در قصاص نیز کافی و وافی نبوده و حتی برخی از ایرادات وارد بر آن نیز قابل تأمل و وارد ارزیابی گردد، لکن به نظر می‌رسد این ادله به قدری می‌باشد که درخصوص اجرا یا عدم اجرای قصاص شبهه وارد کند که با شمول قاعده درء اجرای آن منتفی می‌گردد. با توجه به این ملاحظات باید ملتزم شد که در فرض قتل عمدی فرزند توسط پدر امکان کشتن پدر «به عنوان قصاص» مطلقاً وجود ندارد. با این حال به نظر اکثریت فقهای عامه و خاصه آنچه که به عنوان یک استثنا در قصاص، موجب معافیت پدر از کیفر مرگ شده است فقط مربوط به قصاص است. این در حالی است که اگر قتل عمدی جنبه حق‌اللهی داشته باشد، نظیر قتل در حال محاربه یا بغی پدر و یا جد پدری از کیفر تعیین شده برای همگان مستثنا نیست. پرواضح است که کیفر مرگ در این موارد برای پدر از باب حد است نه قصاص. از دیگر سو واضح است که به خودی خود و با قطع نظر از شرایط خاص، باتوجه به قیود «گسترده»، «اخلال شدید» و «حد وسیع» مذکور در ماده 286 قانون مجازات اسلامی، حمل عنوان «مفسد فی الارض» بر پدری که فرزند خود را به قتل رسانده ممکن نیست. همچنین اعدام کردن مجرم از باب تعزیر به لحاظ شرعی ممکن نیست. نتیجتاً در مسئله مورد بحث نیز اعدام پدری که مرتکب قتل فرزند خود شده، از باب تعزیز امکان پذیر نخواهد بود.
واژه های کلیدی: شرط انتفای ابوت، قصاص، پدر، قتل عمدی.