قواعد فقه پزشکی

‏یادداشت: کتابنامه: ص. ۳۶۳ – ۳۸۳؛ همچنین به صورت زیرنویس.
موضوع: ‏‫پزشکی (فقه)‬
موضوع: Medical laws and legislation (Islamic law)
‏رده بندی کنگره : ‏‫BP۱۹۸/۶‭‬ ‭/پ۴‏‫‬‮‭ص۲ ۱۳۹۷
معرفی مختصر کتاب
این کتاب شامل سه فصل است. محتوای هر فصل، در زیر به‌صورت خلاصه گزارش می‌شود.
فصل اول: کلیات؛ این فصل به مفاهیم پایه‌ای فقه پزشکی می‌پردازد. نویسنده در این بخش، به تعریف مسئولیت پزشکی، نقش فقه در پزشکی، و اهمیت رعایت اصول فقهی در اعمال پزشکی اشاره می‌کند. مباحث کلیدی این فصل شامل موارد زیر است:
تعریف مسئولیت پزشکی از دیدگاه فقه اسلامی، بررسی جایگاه مسئولیت پزشک در نظام فقهی، تفاوت بین مسئولیت مدنی و کیفری در فقه پزشکی، جایگاه پزشک در فقه اسلامی، آیا پزشک در صورت وقوع خطای پزشکی ضامن است؟ شرایطی که پزشک مجاز به انجام اعمال درمانی است، مبنای فقهی مسئولیت پزشکی، قواعد و اصول فقهی که در تعیین مسئولیت پزشک نقش دارند، و نقش قصد و نیت پزشک در ایجاد یا رفع مسئولیت.
فصل دوم: قواعد فقهی حاکم بر مسئولیت پزشکی؛ این فصل بر قواعد فقهی‌ای تمرکز دارد که پزشک را در برابر بیماران مسئول می‌سازد. برخی از مهم‌ترین قواعد مطرح‌شده در این فصل، عبارت‌اند از:
قاعده «لاضرر و لاضرار»: این قاعده بیان می‌کند که هیچ‌کس نباید به دیگری ضرر برساند. در پزشکی، اگر پزشک مرتکب قصور شود و به بیمار آسیب برساند، مسئول خواهد بود.
قاعده «اتلاف»: اگر پزشک مستقیماً موجب اتلاف جان یا عضو بیمار شود، ضامن است. بررسی مواردی که این قاعده در پزشکی اجرا می‌شود، در این بحث مطرح شده است.
قاعده «ضمان ید»: این قاعده به این معناست که هر کس مالی را در اختیار دارد، ضامن حفظ آن است. تطبیق آن بر پزشکی، به این صورت است که پزشک نسبت به بدن بیمار مسئولیت دارد و در صورت تعدی یا تفریط، ضامن خواهد بود.
قاعده «تعدّی و تفریط»: طبق این قاعده، هرگونه بی‌احتیاطی و سهل‌انگاری در درمان، موجب مسئولیت پزشک می‌شود. بررسی نمونه‌هایی از خطای پزشکی که تحت این قاعده قرار می‌گیرند، از موارد مطروحه در این بحث است.
قاعده «غرور»: بنابر این قاعده، در مواردی که پزشک بدون داشتن تخصص کافی اقدام به درمان کند و باعث آسیب بیمار شود، ضامن خواهد بود.
فصل سوم: قواعد فقهی حاکم بر عدم مسئولیت پزشکی؛ در این فصل، قواعدی که پزشک را از مسئولیت معاف می‌کند، مطرح شده است. مهم‌ترین این قواعد عبارت‌اند از:
قاعده «احسان»: طبق این قاعده، اگر پزشک با نیت خیرخواهانه و قصد درمان اقدام کند و بدون تقصیر به بیمار آسیب وارد شود، ضامن نیست. شرایطی که پزشک می‌تواند به این قاعده استناد کند، در این بحث مطرح شده است.
قاعده «اذن بیمار»: اگر بیمار رضایت دهد که پزشک او را درمان کند، پزشک در صورت وقوع حادثه غیرعمدی، مسئول نخواهد بود. این بحث، در حقیقت پیرامون بررسی جایگاه «رضایت آگاهانه» در فقه اسلامی است.
قاعده «اضطرار»: در شرایط اضطراری که پزشک مجبور به انجام عملی شود که ممکن است ضرر داشته باشد، مسئولیت او کاهش می‌یابد. در ادامه، مثال‌هایی از اعمال جراحی اورژانسی و شرایط اضطراری پزشکی ذکر شده است.
قاعده «لاحرج»: این قاعده بیان می‌کند که در شرایطی که پرهیز از ضرر غیرممکن باشد، تکلیف از پزشک ساقط است. تطبیق این قاعده در پزشکی مانند انجام اعمال پرخطر برای نجات جان بیمار، در این بحث مطرح شده است.
نقاط قوت کتاب
نقاط قوت این کتاب عبارت‌اند از:
۱. رویکرد علمی و دقیق: نویسنده از روش علمی و مستند برای بررسی قواعد فقهی استفاده کرده است.
۲. استفاده از منابع معتبر فقهی و حقوقی: این امر باعث افزایش ارزش علمی کتاب شده است.
۳. پرداختن به مسائل کاربردی پزشکی: کتاب نه‌تنها به مباحث نظری پرداخته، بلکه مسائل عملی و کاربردی را نیز بررسی کرده است.
۴. تحلیل قواعد فقهی در دو بُعد مسئولیت و عدم مسئولیت: ارائه دیدگاهی متوازن که هم حقوق بیماران و هم شرایط پزشکان را در نظر گرفته است، از نقاط قوت این کتاب است.
۵. رویکرد تطبیقی با قوانین حقوقی: در برخی بخش‌ها، تطبیق قواعد فقهی با قوانین حقوق پزشکی انجام شده است.
نقاط ضعف کتاب
برخی از نقاط ضعف کتاب، از این قرار هستند:
۱. کمبود مثال‌های کاربردی: کتاب عمدتاً بر مباحث نظری متمرکز شده و مثال‌های عملی پزشکی کمتر در آن دیده می‌شود.
۲. عدم پرداختن به قوانین پزشکی مدرن: در این کتاب، اگرچه قواعد فقهی به‌خوبی تحلیل شده‌اند، اما ارتباط آن‌ها با قوانین پزشکی مدرن کمتر بررسی شده است.
۳. زبان تخصصی و سنگین: مطالب کتاب برای افراد غیرمتخصص در فقه ممکن است دشوار باشد و نیاز به توضیحات ساده‌تری داشته باشد.